AI-geletterdheid: wat is het, en hoe pak je het aan?
Om AI op een verantwoorde manier te benutten, is kennis essentieel. AI-geletterdheid (AI literacy) helpt mensen inschatten of het gebruik van AI een goed of een slecht idee is en hoe de technologie correct in te zetten. Sinds 2 februari 2025 moet elk bedrijf in de EU maatregelen nemen zodat hun medewerkers en eindgebruikers voldoende AI-geletterd kunnen worden. Abdullah Elbi en Sultan Erdogan van KU Leuven CiTiP geven een overzicht van de verplichtingen en zetten je op weg. (Geüpdatet op 27 juli 2026 n.a.v. de wijzigingen door de Digital Omnibus Proposal on AI.)
“ 'AI-geletterdheid' wordt daarom net zo belangrijk als traditionele geletterdheid zoals lezen, schrijven en rekenen. ”
AI literacy in de EU AI Act
De EU AI Act, het eerste regelgevende kader voor AI in de wereld, bepaalt de regels voor het gebruik en de ontwikkeling van artificiële intelligentie in Europa. Het doel: veilig, betrouwbaar en transparant gebruik van de technologie, met respect voor de fundamentele rechten en waarden in Europa.
Voor wie geldt de AI literacy-wetgeving?
Artikel 4, het eerste inhoudelijke artikel in de EU AI Act, verplicht aanbieders en gebruikers van AI-systemen (providers and deployers) om maatregelen te nemen die de AI-geletterdheid bevorderen: bij hun personeel en bij andere personen die via hen met AI-systemen in contact komen - rekening houdend met de (groepen) personen waarvoor de AI-systemen worden ingezet.
Wat is AI literacy of AI-geletterdheid?
AI literacy is meer dan alleen technische kennis, het gaat ook over de inzichten die iemand nodig heeft om:
- een geïnformeerde uitrol van AI-systemen mogelijk te maken,
- inzicht te hebben in de opportuniteiten van AI
- zich bewust te zijn van de risico's van AI en de mogelijke schade die de technologie kan veroorzaken.
AI literacy gaat dus ook over de bredere implicaties van AI-systemen en de beslissingen die ze (helpen) maken over personen en groepen van mensen, verduidelijken Elora Fernandes en Abdullah Elbi van KU Leuven Centre for IT & IP Law.
Artikel 4 werd van kracht op 2 februari 2025.
Tekstaanpassingen door Digital Omnibus Proposal
In 2026 heeft de Europese Commissie een aantal wijzigingen aan de EU AI Act doorgevoerd, in de vorm van de Digital Omnibus Proposal (deel van een reeks andere voorstellen die het digitale regelgevingskader van de EU moeten vereenvoudigen en het concurrentievermogen van de EU moeten versterken). De wijzigingen, ook op artikel 4 over AI-geletterdheid gingen in op 27 juli 2026:
- de verplichting veranderde van "maatregelen om een voldoende niveau van AI-geleterdheid te waarborgen" naar "maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen".
Er werden ook nieuwe lijnen toegevoegd:
- Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen.
- De Commissie en de lidstaten ondersteunen en faciliteren de inspanningen van aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen, met name kmo’s, bij het nakomen van hun verplichting. De Commissie zal praktische voorbeelden publiceren over hoe de verplichting na te leven.
- De AI-board stelt aanbevelingen op om de Commissie en de lidstaten te ondersteunen bij de bevordering van AI-geletterdheid, passend in de Europese competentiekaders.
Waarom is AI literacy belangrijk?
De Europese Unie geeft drie belangrijke redenen om AI literacy bij professionals in Europa te bevorderen:
- Maximale voordelen benutten: Europa wil de voordelen van AI-systemen maximaal benutten, terwijl fundamentele rechten, gezondheid en veiligheid worden beschermd en de democratische controle op AI-systemen mogelijk blijft
- Correcte naleving van de Europese AI-wetgeving: AI literacy helpt professionals om de AI Act correct toe te passen en te handhaven.
- Betere arbeidsomstandigheden en innovatie: ervoor zorgen dat betrouwbare AI zich in Europa verder blijft ontwikkelen en vernieuwen
AI literacy gaat niet alleen over technische skills, maar zorgt er ook voor dat mensen deel uitmaken van de sociale, culturele en politieke ecosystemen van de 21ste eeuw, specifiëren Fernandes en Elbi (KU Leuven CiTiP). Met AI literacy zijn mensen meer autonoom en onafhankelijk in de digitale samenleving.
Met welke maatregelen ondersteun je de ontwikkeling van AI-geletterdheid?
Artikel 4 stelt dat de ontwikkeling van AI-geletterdheid moet worden "ondersteund", maar laat open hoe dit precies bereikt moet worden. Dit hangt af van verschillende factoren, zoals:
- Welke AI-systemen worden al gebruikt of overwogen?
- Wat zijn de risico's van de AI-systemen? (Zoals bepaald in de EU AI Act)
- Welke AI-kennis hebben de medewerkers al? Denk aan technische kennis of ervaring?
- Welke rol ten opzichte van het AI-systeem heeft elke medewerker? Wordt de medewerker een gebruiker, of staat hij ook in voor het ethische kader, de ontwikkeling... (Ken je doelgroep)
- In welke context zullen de AI-systemen gebruikt worden, en op welke personen?
Zo werk je aan AI-geletterdheid in je organisatie
Ken je personeel en hun AI-gebruik
- Identificeer het AI-gebruik en de -ontwikkeling
Welke AI-systemen worden er al gebruikt? Hoe en door wie? Denk ook aan “shadow AI-systems”: AI-systemen die medewerkers gebruiken zonder dat de organisatie hiervan op de hoogte is. - Evalueer de risico’s voor de mensenrechten van elk AI-systeem (AI Act)
Kijk naar de gebruikte data (persoonlijk of niet) en beoordeel de veiligheid, betrouwbaarheid en transparantie. Doe deze evaluatie op regelmatige basis. Zijn er hoog-risico-systemen bij? Duid de personen aan die voor menselijk toezicht moeten zorgen. - Evalueer de AI-kennis in je teams
Hoeveel weten je medewerkers al over AI? Waar zitten de kennisgaten? - Bepaal de AI-rol per medewerker
Eindgebruikers, gebruikers, ontwikkelaars, beslissingsnemers, “menselijke toezichthouders”…? - Bepaal de leernoden van elke rol. De wet spreekt van “inspanningen op maat”, niet iedereen heeft dezelfde kennis en skills nodig. Bepaal dus welke kennis en vaardigheden nodig zijn per functie. Dat zal verschillen tussen marketeers, HR, technische teams, C-level managers…
Voorzie gepaste bijscholing en leerkansen over artificiële intelligentie
De wet spreekt over “measures”, en beperkt de inspanningen dus niet alleen tot klassieke training.
- Zorg voor een brede basistraining over AI (bv. de Nederlandstalige online cursus Elements of AI)
- Kies verder voor diverse leermethodes op maat van de verschillende rollen: klassieke opleidingen, informele kennisdeling, interne kennisdatabanken, ruimte voor experimenten…
- Zorg dat leren een continu proces wordt in je organisatie want AI-technologie staat niet stil en personeel komt en gaat of verandert van functie.
- Spijker aan voldoende digitale skills. Missen er personen in je team nog digitale basisvaardigheden? Zet hier extra op in zodat iedereen mee is.
- Bouw voort op bestaande initiatieven. Waarschijnlijk doe je al inspanningen om je team bewust te maken van GDPR, cybersecurity en digitalisering in het algemeen? Trek die door naar AI.
- Verbind de verschillende rollen in je organisatie: legal moet weten wat er bij IT uitgerold wordt, HR moet weten hoe het systeem werkt en wat de juridische verplichtingen zijn…
Informeer en documenteer
- Informeer “derde partijen”. Ondervinden je leveranciers, klanten, doelgroepen of nog een andere partijen effect van beslissingen door een AI-systeem? Ook zij moeten hier voldoende over geïnformeerd worden. Houdt ook de GDPR-regels over datagebruik in gedachten.
- Documenteer alles Houd bij welke AI-trainingen je medewerkers volgen. Zo ben je steeds in orde met de regels.
Zijn er andere wetten over artificiële intelligentie?
Human Oversight (EU AI Act Art. 14)
In het geval van AI-systemen met hoog risico voor de mensenrechten, komt ook artikel 14 over menselijke controle om de hoek loeren. Dit artikel zorgt ervoor dat AI-systemen niet volledig autonoom opereren zonder menselijke controle. In dit geval is het verplicht dat een mens het systeem controleert. Om deze taak adequaat te kunnen uitoefenen, moet hij/zij/hen over voldoende kennis van AI beschikken:
- begrijpen hoe het systeem werkt
- de uitkomst van het systeem kunnen monitoren
- kunnen corrigeren als het systeem ongewenste of schadelijke uitkomsten genereert
De context is hier uiteraard weer belangrijk: hoe betrouwbaar is het systeem en hoe belangrijk is de beslissing? Afhankelijk daarvan moet de gebruiker van het systeem of de "controlerende mens" meer of minder inzicht in AI hebben.
Daarnaast zijn de ontwikkelaars van hoog-risico-systemen verplicht om een interface te voorzien die transparant en verklaarbaar is voor de gebruiker zodat ze weten wat er gebeurt.
GDPR
De nieuwe regelgeving van de AI Act is van toepassing naast bestaande wetgeving zoals de General Protection Data Regulation (GDPR), en verandert die niet, zegt Isabela Maria Rosal van KU Leuven CiTip: het is niet omdat iets mag volgens de EU AI Act, dat het ook mag volgens de GDPR-regels - en omgekeerd. Maar de rechtskaders sluiten wel op elkaar aan: personen moeten geïnformeerd worden over hoe hun data verwerkt wordt via AI (Art. 13(2)(f) GDPR).
- welke data verzameld wordt
- de doeleinden
- hoe de algoritmes nieuwe data zullen genereren
- hoe de algoritmes beslissingen nemen en welke impact die hebben op mens en maatschappij
- de bredere maatschappelijke implicaties van de AI-processen
Hoe streng wordt artikel 4 van de EU AI Act afgedwongen?
De EU AI Act, Artikel 4, geldt sinds 2 februari 2025. Voorlopig hangen er nog geen directe straffen aan vast, maar de mededingingsauthoriteiten zullen Artikel 4 waarschijnlijk wel meenemen als ze een specifieke zaak of overtreding onderzoeken (Art. 99 en Art. 85). Het is goed mogelijk dat er in de toekomst wel straffen komen voor het niet naleven van Artikel 4. Bedrijven doen er dus verstandig aan om nu al aan de eisen te voldoen.
Voorlopig kijkt de EU naar de Europese AI Office en de lidstaten om vrijwillige gedragscodes op te stellen, zoals the General-Purpose AI Code of Practice ⇗ and the Code of Practice on Transparency of AI-Generated Content ⇗. Hoewel de toezichts- en handhavingsregels van toepassing zijn vanaf 3 augustus 2026, is het voor Vlaanderen / België op dit moment nog niet duidelijk wie deze taak op regionaal niveau in handen zal nemen.
AI-geletterdheid is geen luxe, maar essentieel
AI literacy is geen optionele vaardigheid, maar wel een noodzakelijke competentie voor iedereen die met AI werkt of er mee in aanraking komt. Sinds 2 februari 2025 worden bedrijven verpllicht om AI-geletterdheid aan te moedigen. Tijd om werk te maken van een toekomst waarin AI verantwoord, transparant en effectief wordt ingezet! Koppel AI daarbij niet los van de andere leer-, data- en digitaliseringsgolven en zorg voor een leercultuur waarin plaats is voor AI, maar ook voor GDPR, cybersecurity en alle nieuwe technologie die er nog aankomt. Ondertussen plukken we nog veel meer voordelen van levenslang leren over AI.
Bronnen
- The Artificial Intelligence Act ⇗ (EU AI Act Regulation 2024/1689).
- Artificial Intelligence Literacy Act 2023 ⇗: Artificial Intelligence Literacy Act HC Bill (202312-14) [H.R.6791], US Congress.
- Council of Europe Framework Convention ⇗ on Artificial Intelligence and Human Rights, Democracy and the Rule of Law, (September 2024).
- Fernandes, Elora; Elbi, Abdullah; This Time, Humans Learn About Machines: AI Literacy in the AI Act (Part 1 & 2) ⇗.Publisher: KU Leuven CiTiP Blog
- Elora Fernandes, Wayne Holmes, et al., 'Chapter I. General Provisions, Article 4 AI Literacy', in Nikolaus Forgo, CeyhunNecatiPehlivan, et al. (eds), The EU Artificial Intelligence (AI) Act: A Commentary, (© 2024 Kluwer Law).
- AI Strategy Institute, AI Literacy Under the AI Act ⇗, Webinar, 18 December 2024. https://www.linkedin.com/event...
- The impact of the AI Act in 6 steps ⇗, Kenniscentrum Data & Maatschappij
- The AI Act’s AI literacy obligation in 4 steps ⇗, Kenniscentrum Data & Maatschappij.
- AI Literacy - Questions & Answers ⇗, European Commission.
- brAInfood - Digital Omnibus on AI: (new) deadlines AI Act ⇗, Kenniscentrum Data & Maatschappij.
- The Digital Omnibus on AI ⇗, European Commission.
Lees meer
EU AI Act: de Europese AI-wetgeving
De AI Act (Artificial Intelligence Act of AI-verordening) is het Europese rechtskader over artificiële intelligentie. Het behandelt de risico's van AI zodat de technologie op een veilige, betrouwbare en transparante manier gebruikt kan worden, mét respect voor de fundamentele rechten en waarden in Europa.
Kwaliteitsvolle AI-opleidingen. Hoe en wat?
Hoe kan je een maximaal rendement halen uit de leerinspanningen van je medewerkers en de trainingsinvestering (in geld en tijd) die je doet? AI maakt upskilling extra uitdagend doordat de technologie nog elke dag evolueert. Alles begint met het kennen van je doelgroep, het formaat van de opleiding, en het traject dat je errond bouwt.
Hoe maak je je medewerkers AI-geletterd?
VAIA verzamelt al vijf jaar inzichten over de beste manieren om aan AI-geletterdheid in bedrijven te werken. Ilse De Vos en Isabelle Borremans zien drie noodzakelijke elementen: een basistraining voor iedereen, opleidingen op maat van de takenpakketten in je bedrijf en een doorgedreven leercultuur.
Leer meer
AI, regulering en wetgeving
online opleiding - VAIA & KU Leuven
GenAI Blind Spots
kaartenset voor self-assessment - Kenniscentrum Data & Maatschappij
Visiepaper AI-geletterdheid: Van verplichting tot strategisch voordeel
visiepaper - Online - Kenniscentrum Data & Maatschappij
AI Foundations: Verantwoord gebruik & compliance met de EU AI Act
Course - Online - Makai
EU AI Act Fundamentals
Skill Track - Online - DataCamp
Abdullah Elbi
Abdullah Elbi is a legal researcher at KU Leuven (CiTiP) and a member of the Biometric Law Lab (BLL). His research focuses on fundamental rights implications of emerging technologies with particular interest in trustworthy AI, biometrics, and impacts on public authorities, businesses and vulnerable individuals. He has been involved in various EU and national level research Projects such as iMARS, FAITH, and SALT, PopEye.
Sultan Erdogan
Sultan Erdogan is onderzoeker bij het Centre for IT and IP Law (CiTiP) van de KU Leuven en werkt bij het Kenniscentrum Data en Maatschappij. In het kader van haar taken voor het Kenniscentrum informeert ze Belgische en Vlaamse belanghebbenden (beleidsmakers, het bedrijfsleven, overheidsinstellingen en het grote publiek) over de juridische aspecten van datagedreven en AI-toepassingen.
Isabelle Borremans
Isabelle is géén expert in AI maar communiceert wel al vijf jaar over AI(-opleidingen) voor VAIA. Ze is dus wel thuis in de beste manieren om professionals enthousiast te maken voor AI-training.
Contacteer haar gerust met vragen over de beste manier om jouw AI-opleiding aan de man te brengen. Ze overvalt je graag met vragen als:
- Wie is je doelgroep? Kan dat specifieker?
- Hoe wil je die doelgroep bereiken? Waar volgt jouw doelgroep graag les?
- Welke AI-skills heeft je doelgroep nodig? Biedt jouw opleiding wel een antwoord op de noden van die doelgroep?
Isabelle ontfermt zich daarnaast over de strategie van VAIA wat betreft levenslang leren over AI: Hoe kunnen we Vlaamse professionals interesseren voor AI? Wat is er nodig om hen meer opleidingen te laten volgen? En hoe zorgen we voor meer opleidingen?
Technologie en digitalisering lopen als een rode draad doorheen Isabelles carrière. Eerder bouwde ze ervaring op bij RVO-Society met focus op digitalisering, chiptechnologie en elektriciteit in het onderwijs. Bij EnergyVille en InnoEnergy stond energie in al zijn vormen centraal.
Gerelateerde opleidingen
AI voor Beginners - ChatGPT en co slim en verantwoord inzetten in je dagelijkse werk
Opleiding - Antwerpen - Thomas More Hogeschool, Syntra AB