Kan een chatbot een therapeut zijn?
Steeds meer mensen zoeken emotionele steun bij chatbots. Diepgaande gesprekken met tools als ChatGPT, character.ai of ELIZA doen de vraag rijzen of een chatbot een therapeut kan zijn. Zulke conversaties kunnen opluchten, maar Wim Casteels van AP Hogeschool waarschuwt dat er ook risico's hangen aan deze nieuwe vorm van 'therapie'.
Emotionele steun zoeken bij chatbots
We brengen gemiddeld twee uur per dag door met chatbots, met uitschieters tot zeven uur. Steeds vaker gebruiken mensen deze tools ook voor emotionele steun: gaande van vriendschappelijke of intieme gesprekken tot heuse ‘therapiesessies’. Kan artificiële intelligentie een oplossing bieden voor het tekort aan psychologen en de lange wachtlijsten, of gaat dat te ver?
Uit de lucht gegrepen is dat idee alleszins niet. Veel mensen praten makkelijker met AI dan met andere mensen over persoonlijke onderwerpen en emoties, omdat chatbots vertrouwd aanvoelen en niet oordelen. In een Amerikaans onderzoek van YouGov zei één deelnemer op drie (en zelfs 55% van de 18- tot 29-jarigen) zich comfortabel te voelen om mentale gezondheidsproblemen te bespreken met chatbots.
“ Veel mensen praten makkelijker met een chatbot over persoonlijke onderwerpen en emoties, dan met andere mensen. ”
Gezelschapsbots anno 2025
Vandaag zijn er talloze chatbots: ChatGPT, Gemini, Claude… Die zijn niet ontworpen als ‘therapeut’, maar zijn juist breed inzetbaar. Daarnaast bestaan er specifieke gezelschapsbots zoals Replika en character.ai, waar gebruikers persoonlijke gesprekken voeren met virtuele personages. Met 28 miljoen actieve gebruikers is character.ai zelfs een van de populairste chatbots ter wereld! Deze tools zijn bedoeld als entertainment, maar er verschijnen ook steeds meer bots die zich voordoen als echte therapeuten, met verzonnen diploma’s en specialisaties.
Voorbeelden van China to Amerika
AI-therapie voor scholieren in de VS
Meer dan 4.500 Amerikaanse middelbare scholen gebruiken de app Sonny om leerlingen mentaal te ondersteunen. Door beperkte budgetten en personeelstekorten ontbreekt immers vaak voldoende professionele hulp. Sonny combineert AI met menselijke controle: AI beantwoordt berichten van leerlingen, een menselijke moderator stuurt bij, en de AI leert hieruit. In Berryville leidde deze aanpak tot 26% minder gedragsovertredingen.
.
DeepSeek als waarzegger in China
In China rust vaak nog een taboe op psychotherapie, en is professionele hulp soms moeilijk bereikbaar. Traditioneel zoeken heel wat mensen daarom emotionele steun bij waarzeggers – een rol die Deepseek Chat nu steeds vaker overneemt. Het AI-model zou goed zijn in een traditioneel Chinees waarzeggerssysteem dat iemands lot bepaalt op basis van geboortedatum en -tijd.
De allereerste chatbot was een ‘therapeut’
Therapie met AI is niet nieuw: de allereerste chatbot, ELIZA, werd in de jaren ’60 precies daarvoor ontwikkeld. Gebaseerd op Rogeriaanse psychotherapie kaatste ELIZA typisch de woorden van de gebruiker terug. Het eenvoudige script van 420 regels code bleek verrassend effectief: gebruikers vonden ELIZA begripvol. Deze projectie van menselijke eigenschappen op computerprogramma’s staat bekend als het ELIZA-effect.
Risico's en gevaren van chatbots
Gevaarlijk advies van chatbots
Chatbots geven soms gevaarlijk advies, met ernstige gevolgen:
- Een Amerikaans journalist kreeg van de Bing-chatbot het advies zijn vrouw te verlaten.
- Een jongeman met kruisboog werd opgepakt aan Windsor Castle. Hij wilde de koningin vermoorden, aangemoedigd door zijn virtuele ‘vriendin’ op Replika.
- Een tiener pleegde zelfmoord na lange gesprekken met een bot van character.ai. Zijn moeder daagde het bedrijf voor de rechter.
- In België pleegde een vader zelfmoord na gesprekken met een chatbot die zijn klimaatangsten versterkte.
- Een man toonde aan dat Nomi-bots concreet zelfmoordadvies gaven. De makers grepen niet in, uit vrees voor censuur.
Hebben chatbots beroepsgeheim?
Naast het realisme vormt privacy een belangrijke uitdaging. Menselijke therapeuten hebben beroepsgeheim. Maar hoe zit dat bij chatbots? Informatie die je deelt met gratis tools zoals ChatGPT kan gebruikt worden om de AI te verbeteren, met risico op datalekken. Betalende apps bieden betere privacygaranties (zoals het wissen van je data na verloop van tijd), maar het risico blijft – zeker als je gevoelige informatie deelt die waardevol is voor adverteerders of hackers.
Zijn AI-bots onbevooroordeeld?
Ook bias blijft een hardnekkig probleem: AI-modellen nemen vooroordelen over uit hun trainingsdata, zoals rond gender of etniciteit. Die kunnen (al dan niet subtiel) doorsijpelen in gesprekken. Ook culturele bias speelt mee: AI-modellen zijn vaak beïnvloed door (bv. Amerikaanse of Chinese) nationale of culturele normen.
Realistische AI-‘therapeuten’ vooral gevaarlijk voor kwetsbare groepen
De American Psychological Association waarschuwt dat bots die zich voordoen als therapeuten gevaarlijk kunnen zijn, vooral voor kwetsbare mensen. Ze kunnen:
- destructief denken versterken
- zelfs aanzetten tot zelfbeschadiging
- of aanzetten tot agressie.
Bijzonder verontrustend is het toenemende realisme: tien jaar geleden zag je nog overduidelijk dat je met een machine praatte, vandaag is dat onderscheid moeilijker. En disclaimers, zoals bij character.ai, blijken voor kwetsbare of onervaren gebruikers onvoldoende om de illusie van menselijk contact te doorbreken.
“ De antwoorden van 'AI-therapeuten’ zien er zeer realistisch uit. Dat maakt het extra gevaarlijk: voor kwetsbare of onervaren gebruikers zijn disclaimers vaak onvoldoende om de illusie van menselijk contact te doorbreken. ”
AI-therapeuten: een goed idee?
Al deze risico’s roepen de vraag op of we zorggesprekken wel mogen uitbesteden aan AI. Mogen we in kwetsbare momenten rekenen op bots, alleen omdat het menselijke systeem overbelast is? Sociale media beïnvloeden ons leven al sterk, met soms bedenkelijke gevolgen. Willen we ook onze diepste gedachten straks massaal delen met bots?
Wie vragen heeft over zelfdoding kan terecht op zelfmoord1813.be
Een uitgebreide versie van deze blog vind je op wimcasteels.be
Bronnen
A Conversation With Bing’s Chatbot Left Me Deeply Unsettled
AI chatbot ‘encouraged’ man who planned to kill queen, court told
An AI Chatbot Told A User How To Kill Himself
Can an AI Chatbot be your therapist? A third of Americans are comfortable with the idea
Character.AI’s $200 Million Bet That Chatbots Are The Future Of Entertainment
ELIZA & ELIZA effect - Try ELIZA
How DeepSeek became a fortune teller for China’s youth
Human Therapists Prepare for Battle Against A.I. Pretenders
Joseph Weizenbaum, professor emeritus of computer science, 85
The AI relationship revolution is already here
When ELIZA meets therapists: A Turing test for the heart and mind
Ook interessant:
AI zoekt de grenzen op: de Goede, de Slechte, en de Lelijke
Andy Scherpenberg, AI-vertaler en solutions architect, beschrijft de strijd tussen het goed en kwade van AI als een moderne western. Maar wie is er dan de Lelijke?
De voordelen van artificiële intelligentie
Technologie transformeert onze wereld voortdurend. AI is een krachtige technologie die zowel grote beloftes als potentiële risico's inhoudt. Ontdek de baten van AI voor jezelf, je bedrijf en onze regio Vlaanderen!
De maatschappelijke impact van AI
Blog door Wim Casteels, AP Hogeschool
Wim Casteels
Wim Casteels behaalde zijn doctoraat in de fysica aan de Universiteit Antwerpen, waarna hij nog enkele jaren onderzoek deed naar het kwantumgedrag van atomen en lichtdeeltjes in Antwerpen en aan de Université Paris Diderot in Parijs. Daarna verlegde hij zijn focus meer richting data en Artificiële Intelligentie en werkte als data scientist bij het Data Analytics Office van Argenta. Na nog 2 jaar academische ervaring te hebben opgedaan als senior onderzoeker bij de imec onderzoeksgroep IDLab, startte hij in 2022 aan de AP Hogeschool. Daar doet hij onderzoek en geeft hij les over AI en het bouwen van data-applicaties.
Expertise: Data Science, Machine Learning, AI deployment, AI in onderwijs, Learning Analytics, Deep Learning, AI4GOOD
Gerelateerde opleidingen
AI-superworker: maak van AI je tweede brein en boost je productiviteit met 50%!
Opleiding - Berchem - Syntra AB
AI voor Beginners - ChatGPT en co slim en verantwoord inzetten in je dagelijkse werk
Opleiding - Antwerpen - Thomas More Hogeschool, Syntra AB
